Papska crkva – „sveta država“

Dr Žarko Vidović

✤

Crkva je zajednica ljudi sjedinjenih istim ispovedanjem vere i primanjem istih sakramenata, koje vernicima dodeljuju opunomoćeni sveštenici pastiri pod jurisdikcijom i upravom pontifeksa (rimskog pape), jedinog Hristovog opunomoćenog zastupnika na zemlji.

Tako je Rimska crkva samu sebe definisala.

Autor definicije je jezuit, kardinal, sveti Roberto Belarmino (ital. Roberto Bellarmino), 1542-1621. Definicija se može smatrati plodom samog Tridentskog koncila, održanog od 1545. do 1563. u zamahu Kontrareformacije i apsolutizma. Pa ipak, ona ne samo da posvećuje čitavu tradicionalnu praksu Rimske crkve, nego je važeća i danas: Roberto Belarmino je kanonizovan 1930., a Doktorom Crkve proglašen 1931. Poslednji, nedavni vatikanski koncil, naravno, nije tu definiciju doveo u pitanje. Ona važi i za „Crkvu u modernom svijetu“.

Ta definicija Rimske crkve je definicija tzv. Borbene Crkve (lat. Ecclesia militans). Naime, Crkva Hristova se - po rimokatoličkoj teologiji - deli na Borbenu Crkvu, Ispaštajuću Crkvu i Crkvu Svetih.

Ispaštajuća Crkva je zajednica umrlih vernika katolika koji borave u Čistilištu, okajavajući tamo, puni nade, svoje zemaljske grehe i čekajući da, sa Drugim dolaskom Hristovim, budu prevedeni u raj. Za to vreme Borbena Crkva se za njih moli da im ispaštanje bude skraćeno i ublaženo, a ispaštajuća Crkva upire oči pune nade i u Borbenu Crkvu.

Crkva Svetih je zajednica konačno spasenih katolika koji, sa apostolima na čelu, već borave u Carstvu Hristovom, tj. u Raju.

Borbena Crkva je, za razliku od tih dveju „nevidljivih“, jedina „vidljiva“, jer boravi u „ovozemaljskom prolaznom svetu“, u „svetu“, u „Vremenu“, u „Istoriji“, u Saeculum-u (što je sve isto).

Ako je pomenutom definicijom obuhvaćena samo Borbena Crkva, značaj definicije nije time ništa umanjen, jer Borbena Crkva ispunjava ono što od nje očekuju dve „nevidljive crkve“, te se pomenuta definicija precizno postavlja prema Crkvi kao celini.

Ta definicija ima sledeće elemente:

1. Crkva kao realna zajednica u svetu, dakle, institucija,
2. Isto ispovedanje vere, kojim je čovek uključen u zajednicu,
3. Isti sakramenti,
4. Opunomoćeni sveštenici, podložni papi,
5. Papa kao jedini izvor svake punomoći, Hristov zastupnik i
6. Hristos shvaćen kao davalac punomoćja papi.

U svim tim elementima Rimska crkva se razlikuje od svih drugih hrišćanskih zajednica, posebno od protestanata i pravoslavnih.

✤

Iz izloženog se vidi da jednost, svetost, apostoličnost i katoličnost Rimske crkve počiva na autoritetu samog pape. Vernici se pokoravaju sveštenstvu, sveštenstvo episkopima, episkopi arhiepiskopima, a ovi i kardinali samome papi. Ustrojstvo zajednice je centralističko: najstrože centralističko ustrojstvo poznato u istoriji.

Taj centralizam nije demokratski, jer se papa ne pokorava zajednici niti ikome od ljudi. On se pokorava „samo Hristu“, jer je „Hristov zastupnik“, a ne zastupnik ili organ vernika i zajednice.

Papa postavlja kardinale koji će izabrati sledećeg papu, te na taj način papa posredno bira i sledećeg papu. Papa postavlja, neposredno ili posredno, sve, od arhiepiskopa do sveštenika u poslednjoj i najzabačenijoj župi svake zemlje sveta. U strogoj administrativno-teritorijalnoj podeli Rimske crkve, i najmanje značajan župnik (paroh župe, najmanje administrativno-teritorijalne jedinice Rimske crkve, npr. u Jugoslaviji) je u prvom redu objekt, instrument, opunomoćenik i „konzul“ pape, pa tek onda državljanin zemlje u kojoj živi i deluje. To je vidljivo čim interesi te zemlje dođu u sukob sa interesima i politikom Papske države, tj. Rimske crkve.

Takav status nema (i ne nastoji da ima) nijedna druga verska zajednica u svetu. Rimska crkva ga ima, naravno, samo uz pristanak države na čijoj teritoriji takav status ostvaruje: bilo međudržavnim ugovorom (a ugovori s Vatikanom su međudržavni), bilo na taj način da neka država nije u stanju da odbrani svoj suverenitet pred Rimskom crkvom, bilo da ne uviđa (kad Rimska crkva još nije razgranala svoju delatnost u toj zemlji) potencijalnu opasnost po svoj suverenitet i po ravnopravnost vernika drugih zajednica sa pripadnicima Rimske crkve, naročito onih zajednica (a takve su sve ostale) čija glava hijerarhije nije strani državljanin. Na taj način Rimska crkva, kao država u državi (kao ogranak jedne države u drugoj državi) onemogućuje onaj stepen odvojenosti crkve od države koji je potreban da bi se postigla jednakost svih građana pred zakonom, ili ravnopravnost.

Župnika i predstojnika župskih dobara ne biraju vernici, ma kako iskrena bila njihova religioznost, jer ti takvo biranje značilo da Crkva nije „objektivno“, nego samo „subjektivno“ sveta. Pa ipak, on, po konvenciji ili međudržavnim ugovorom, istupa kao predstavnik vernika i celokupne crkvene imovine u župi. Na taj način, sâm karakter međudržavnog odnosa s Rimskom crkvom protivreči demokratskom poretku zemlje.

Isto tako episkopa ne biraju parosi župnici, a arhiepiskopa - episkopi, kao ni arhiepiskopi - papu, da bi ovaj, kao državnik „Crkve“ (koja je država!) bio odgovoran i episkopima i vernicima neke zemlje, a ne oni njemu.

Po samoj svojoj definiciji i nazivu, Rimska crkva je stvar priznanja njenih (državnih!) pretenzija i prava, postavljala i postavlja kao stvar priznanja vere i verskih sloboda.

Kad jedna zemlja postavi zahtev da njene vernike (ili pristalice jedne ideje, recimo, komunističko-socijalističke) mogu zastupati samo oni istovernici (ili istomišljenici) koji su i sâmi građani te iste zemlje - te da predstavnici građana jedne zemlje ne mogu biti imenovani iz druge zemlje, - onda to nije napad na slobodu vere svojih građana, nego normalna odbrana suvereniteta jedne zemlje, odbrana ravnopravnosti vera (i idejnih pogleda i verskih sloboda.)

Rimska crkva je tokom čitave svoje istorije prikazivala takve zahteve kao napad na verske slobode, mada u tome ima isto toliko pravo koliko bi imala i neka država ili velika sila kad bi političkom slobodom smatrala svoje pravo da u jednoj zemlji upravlja pokretom svojih pristalica, npr. Kinezi pokretom ultra-levih u Jugoslaviji. I ne samo pokretom, nego - posredstvom vođa pokreta koje bi postavljala NR Kina i koji bi bili odgovorni NR Kini - i imovinom toga pokreta: domovima kulture, vaspitnim ustanovama, socijalnim ustanovama, fondovima, zemljištem i zgradama na tome zemljištu, redakcijama i izdavačkim ustanovama, školama toga pokreta itd., bez obzira na to što je sve to izgrađeno mukom i odricanjem predaka i građana ove zemlje.

Zbog takvih zahteva Rimska crkva je tokom čitave svoje istorije dolazila u sukobe sa suverenim državama ili državama koje su nastojale da svoj suverenitet potvrde i prema Rimskoj crkvi. Prvo sa Vizantijom, a onda i sa zapadnim zemljama, monarhijama i republikama, apsolutističkim i demokratskim.

Taj sukob na Zapadu je počeo kao Borba za investituru (pravo pape da postavlja episkope u jednoj zemlji nezavisno od kralja ili republike), a kulminirao sa Reformacijom. U takve sukobe dolazile su s papom čak i katolike zemlje, kao Francuska: od 1309. do 1377. pape su morale da stoluju u Avinjonu, na tlu Francuske, a birali su ih francuski kraljevi, a ne kardinali Rima. Da ne govorimo o tome koliko puta su katolički germanski carevi ne samo postavljali pape - jer su pape bile na teritoriji carstva, pa su bili podložni zakonima toga carstva, - nego su čak i uticali na izmene katoličkih dogmi, kao što je ona o Svetome Duhu, Filioque.

Dakle, ne samo episkopi, nego i pape su potpadali pod zakone svetovne države kad su se našli na teritoriji te države ili kad je Vatikan bio zahvaćen granicama te države. Sveti Petar nikad nije stolovao u Avinjonu, te pape u Avinjonu nisu mogle stolovati na „Svetoj Stolici Petrovoj“, niti je kontinuitet toga stolovanja i prenošenja Petrove punomoći očuvan. Pa ipak, vera u Francuskoj time nije ništa pretrpela, a ni pape nisu smatrale da je pretrpela.

U tim borbama zapadnih zemalja protiv Rimske crkve kao države razvijao se smisao zapadnih naroda ne samo za nacionalni suverenitet, nego i za demokratiju, i za zakonitost, i za slobodu savesti od svake institucionalnosti. Tako su stvarani zapadna kultura i narodi koji i razlogom i s ponosom mogu da se nazovu zapadnima. Pri tome nije pretrpela poraz vera (čak ni u katolika), nego je, naprotiv, bila intenzivnija nego ikad ranije. A najdemokratskije zemlje Zapada su upravo one koje su izišle kao pobednice iz takvih borbi: Švedska, Norveška, Danska, Holandija, Švajcarska, Engleska itd. do SAD. (Zapad, ovde, naravno, nije geografski položaj zemlje, kako se to u nas zamišlja, nego jedan kulturno-istorijski pojam, nastao upravo u državno-pravnim i teološkim sukobima s rimskom crkvom i u emancipaciji od Rimske crkve).

Da, naprotiv, razlozi kojima Rimska crkva brani svoje ustrojstvo i svoje pretenzije i privilegije nisu verske prirode - to su do kazivali ne samo veliki zapadni hrišćani Reformacije, nego već i danas mnogi katolici. Prema tome se ne radi o uskraćivanju verskih sloboda kad se Rimskoj crkvi uskraćuju privilegije koje druge verske zajednice (kao npr. protestanti) ni ne traže. No pre nego pređemo na te razloge i njihovu kritiku (sa stanovišta vernika hrišćana!), moraćemo ukazati na još neke momente ustrojstva i učenja Rimske crkve.

✤

Naravno da se druge hrišćanske zajednice ne mogu složiti sa olako datom papsko-doktrinarnom ocenom da nisu prave hrišćanske, ili druge verske zajednice da im vera nije prava, pogotovo kad se ta ocena daje s tendencijom da ih misija Rimske crkve uništi kao zajednice. Tako se sa osporavanjem papske ocene drugih zajednica osporava i papska „nepogrešivost“.

Institucija papstva je, tako, postala meta svih verskih kritika, s tendencijom da se dokaže (što nije teško) papina pogrešivost tokom čitave istorije i ospori kontinuitet prenošenja ovlaštenja od pape do pape počev od doba Hristovog pa do danas. A ako je papa pogrešiv, onda su u pitanju sve one dogme Rimske crkve na kojima ona zasniva svoje pretenzije, pa i dogma da je pokornost papi isto što i hrišćanska pobožnost.

Ako je papa iz IX veka, pod pritiskom germanskih careva, izmenio dogmu o Svetom Duhu (unošenjem onog „Filioque“), koji od dvojice papa je nepogrešiv: da li onaj koji je učestvovao na saborima kad je u 4. veku ta dogma formulisana u simvolu vere („Credo“, Vjerujem...) ili onaj iz IX veka koji je, suprotno ranijim papama, tu dogmu izmenio?

Ako su arijanci osuđeni na prvim saborima kao jeretici, da li je nepogrešiv papa koji je učestvovao u toj osudi, ili papa koji je od arijanaca iz Španije preuzeo pomenutu izmenu u dogmi, kad su ti arijanci, sa svojim obredima, uključeni (pukim priznanjem papskog „božanskog autoriteta“!) u Rimsku crkvu?

Ako su druge veroispovesti hrišćanske, kao pravoslavni, jermenski hrišćani, sirijski hrišćani, nestorijanci, koptski hrišćani itd. - uvek bili osuđivani kao jeres, i to uz učešće papa, koji je papa nepogrešiv: onaj koji je osuđivao ili onaj ko je te verske zajednice pozvao da se uključe u Rimsku crkvu a da pri tome zadrže svoje („jeretičke“) obrede (i čak ih i primio, kao „unijate“!)! Kad je istovremeno bilo po nekoliko papa suparnika, koji su međusobno čak i ratovali za papski presto, koji od njih je pravi, na kojeg je preneto ovlaštenje od Svetog Petra? itd...

Ako je Sveti Petar nepogrešiv - a on je prvi papa! (tj. prvi episkop rimske eparhije) - kada je bio nepogrešiv: kad se tri puta odricao Hrista (a već bio apostol), ili kad nije shvatao Hristovu misiju (kako se to vidi iz Jovanovog Jevanđelja)... itd? Sličnih pitanja ima bezbroj, a sva takva moguća pitanja Rimska crkva-država otklanja dajući „konačan i neopoziv odgovor“, na Vatikanskom koncilu 1870. godine: „Papa je nepogrešiv kada govori eh cathedra!“ (a uvek govori tako!).

Tom dogmom je svaka kritika pape unapred osuđena kao ogrešenje o samu hrišćansku veru.

Ta dogma nije dovedena u pitanje ni na poslednjem, Drugom vatikanskom koncilu (1962-65). Zato bi iluzorno bilo očekivati da će pape Jovan XXIII i Pavle VI, a pogotovo koncil, kritikovati Papu Pija XII i neke rimske prelate i episkope zbog njihovog odnosa prema fašizmu, nacizmu, ratu, genocidima ili nasilnim prekrštavanjima.

Kritikovati papu (makar i prethodnog) značilo bi kritikovati mandat prenošen s pape na papu od Hrista do danas i dopustiti da je u tome prenošenju bilo prekida, te da više ni današnji papa nema mandat od Hrista! Disciplina prema papi brzo bi bila uništena kad on ne bi bio veran svom prethodniku bez obzira na njegove pogreške i kad bi o tim pogreškama govorio. Tradicija papstva mora ostati neprekinuta, jer ne bi inače poticala „od samog Hrista“!

Hrišćanstvo je vera da je Isus Hristos - Bog. Međutim, ni sami Hristovi apostoli nisu - po svojoj ljudskoj pameti! - mogli (pre Vaskrsenja) poverovati da je Isus Hristos Bog, nego su mislili da je on samo Hristos, „Pomazanik“, kao što je to bio i car David, pozvan da spasi Izabrani narod na način na koji je on spasavan u Starom Zavetu: da osnuje moćno ovozemaljsko carstvo u kojem će na vlasti biti Božji zakoni koje je Bog dao Izabranom narodu. („Pomazanik“ je na jevrejskom „Mesija“, a na grčkom „Hristos“ i to je bila titula ovozemaljskih vladara „po milosti Božjoj“ - ne samo u Jevreja, nego i u arhajskih Grka - kao onih koji su „ovenčani“, pomazani uljem, mirom).

Da bi apostoli poverovali da je Isus Hristos Bog, bilo je potrebno da na njih siđe Sveti Duh i da ih tako nadahne verom da u Hristu vide Boga. Svetog Duha je obećao i poslao sam Isus, ali time nije izmenjena činjenica da vera hrišćanska nastaje tek delovanjem Svetog Duha. Taj silazak Svetog Duha na apostole i zajednicu je - misterija.

Dakle, Isus Hristos nije neposredno osnovao Crkvu, niti je Crkva neka ovlaštena, na ovlaštenju zasnovana organizacija, jer takve, na ovlaštenju zasnovane organizacije su države, pa bilo da ovlaštenje potiče od naroda, ili od osnivača dinastije, ili od Boga kao u teokratskim državama. Crkva je misterija, a ne država ili ljudska organizacija. Tako ona nije „u svetu“ kao što su to države.

Pošto je Crkva moguća samo kao misterija, sveta tajna ljudske zajednice sa vaskrslim Hristom, to se sav njen život odvija u misterijama. Te misterije jesu - svete tajne. Njih je u staroj Crkvi bilo i ostalo sedam.

Misterije i život Crkve su zato neodvojivo povezani sa verom u delovanje Svetog Duha kao Boga. Odreći da je Sveti Duh osnovao, obnavljao i da stalno obnavlja Crkvu - to znači odreći da je Sveti Duh - Bog. Pod vidom učenja da je Crkvu osnovao neposredno Isus Hristos, Rimska crkva dovodi u pitanje i dogmu o Svetom Duhu, i dogmu o Hristu, i dogmu koja je - u Simvolu vere - isto što i hrišćanska definicija Boga i Crkve.

No, Rimska crkva ima nešto što - bar svojim brojem i spoljašnjim sličnostima - podseća na misterije, svete tajne. To su - sedam sakramenata. Oni su formulisani tek na Tridentskom koncilu 1545-1563. Naime, Rimskoj crkvi je dugo bilo prebacivano da ne poštuje same misterije (svete tajne). To pitanje je trebalo rešiti i radi ponovnog ujedinjenja Crkava u poslednjim decenijama života Vizantije, neposredno pred pad Carigrada pod Turke. Oko toga pitanja i ujedinjenja crkava raspravljalo se i na Zapadu. Raspra oko misterija je bila naročito oštra u doba Reformacije (već od same pojave Luterovih teza, oktobra 1517.). Na sve to je trebalo odgovoriti, sada već samo evangelicima („protestantima“). Radilo se o tome da li je zajedništvo vernika s Hristom Bogom - a to znači za svetost ili božanstvenost vernika - dovoljno to što je papa „Hristov opunomoćeni zastupnik“ (ako je zaista to) ili se traži više: samo prisustvo (nem. Anwesenheit) Hrista. A ako je to prisustvo (parousia) moguće samo kao misterija (jer Hrista zemaljski realno više nema, istorijska epoha ili vek Hrista je prošao), da li je za nastanak misterije dovoljno papino ovlašćenje (ako ga ima)?

Rimska crkva odgovara: papino ovlaštenje! Naime, sakrament znači osvećenje u značenju prenosa ovlaštenja ili davanja punomoći, onako kako je bio snabdevan punomoćima da vlada i arhajski kralj ili „pomazanik“ (grčki: „Hristos“).

Sakramenata ima sedam i svi su oni razni oblici prenošenja ovlaštenja sa pape na papu, sa pape na episkope, sveštenike i vernike. To su: krštenje vodom, konfirmacija^[1], ispoved, misa i pričešće, venčanje, poslednja pomast i ordinacija (zaređenje sveštenika ili proizvođenje u viši čin u crkvenoj hijerarhiji).

Tim sakramentima mora biti popraćen svaki važan čin i korak u životu vernika, od rođenja do smrti. U svakom tome činu vernik biva ovlašten da ga vrši kao član Rimske crkve: „posvećen“! Tako Crkva drži u svom krilu svakog vernika: od rođenja do konfirmacije preko roditelja ili staratelja, a od konfirmacije (prvog pričešća) do smrti neposredno.

No, bitno u tim sakramentima jest to da sakrament podeljuje isključivo onaj ko je ovlašten od pape da ih podeljuje. Na tome ovlaštenju počivaju svi sakramenti. To ovlaštenje za davanje sakramenata dobija se ordinacijom, zaređenjem. Zato je ordinacija osnovni sakrament Rimske crkve. To je sakrament kojim je papa postao papa, sveštenici sveštenici i Rimska crkva crkvom. Prasakrament je, naime, „ovlaštenje“ koje je dao Isus Petru, a ovaj preneo na Rim, tj. na rimske pape. U svim sakramentima se zapravo potvrđuje ovlaštenost Rima, te primajući sakramente, vernik samo priznaje tu ovlaštenost i tim priznanjem ispoveda veru!

Dakle, ni osnovni sakrament nije misterija, nego je tradicija. A tradicija, kao prenos ovlaštenja ili poruke s kolena na koleno, nije misterija, nego samo kontinuitet istorijske institucije, i to kontinuitet jedne političke institucije, jer politika jeste delatnost usmerena na dobijanje punomoći ili ovlaštenja (svejedno od koga)! Istorija je „sveta“ (Civitas Dei) - kao trajnost tradicije, kao otpor svakoj realnoj istoriji, istorijskoj promeni, od vremena kad je Rim bio centar sveta, pa do danas. Tradicijom čovek ne živi u misteriji, nego u autoritarnoj, „svetoj“ Istoriji. A to znači: u realnom svetu čuvati tradicionalni stav uprkos svemu u realnom svetu. Tradicija je „istorijsko pravo“. I Rimska crkva je zasnovana na - „istorijskom pravu“, a ne na misteriji. Zasnovana na „istorijskom pravu“, ona osporava ljudsko pravo, pa je tako osporavala i Rimsko pravo, koje je nastavilo da živi životom države u novom centru imperije, u Vizantiji.

U tome i jest značaj davanja i primanja sakramenata onako kako je to već navedeno u definiciji Rimske crkve.

U arhajskoj kulturi svet je tvorevina uvek i samo onog „boga“ koji je otac plemena, njegovog „izabranog naroda“. Mit i logika arhajskih naroda (a to su bili i Germani u prvih deset vekova posle Hrista) razmišlja i govori ovako: pošto je svet stvorio „naš Otac“, a mi smo njegovi sinovi, „izabrani narod“, to svet pripada sav nama: po pravu sinovstva i nasledstva, kao očevina, otadžbina. Arhajski obredi su uvek bili potvrđivanje te vere i, na taj način, vlasništva nad svetom. Ti obredi su uvek bili — prenos vlasništva ovlaštenjem, sakramentom. Tako se potvrđivalo „božansko, istorijsko pravo izabranog naroda“ na svet.

I Rimska crkva je, po jednoj od poznatih svojih definicija, „Izabrani narod“ ovlašten - od Hrista! A Hristos Bog je Logos koji ima značaja samo kao davalac toga ovlaštenja - Rimu. (Rimu, a ne Jerusalimu ili nekom mestu iz Svete Zemlje). Tako je Rimska crkva sačuvala tradiciju rimskih patricija da su „izabrani narod“. No, time je ona odbacila Rimsko pravo koje je nastalo i razvilo se delovanjem plebejaca i helenizma, a konačno se uobličilo u Vizantiji, odakle je predato i Evropi.

✤

Rimska crkva vrši tri ministeriuma koje je ona - opet po površnoj sličnosti sa starim, jelinskim hrišćanstvom (tj. helenskim, prim. prir.) - nazvala proročki, pastirski i svetštenički. (Ministerium je služba Bogu, a zapravo ovde služba „Crkvi“ - državi. Ministar je službenik, sluga).

Proročki ministerium je propovedanje, tumačenje i odbrana jasno definisanih stavova Crkve („dogmi vere“), na svim nivoima - od veroučitelja za najneupućenije ljude i decu, do teologa i apologeta koji crkvu brane od svih drugih veroispovesti, od svih drugih ideologija, pa i od filosofije i nauke. Naspram filosofa, drugih ideologa, drugih propovednika i naspram naučnika, propovednik Rimske crkve je - prorok, tj. „govori u ime Boga ili iz njega govori sâm Bog“.

Pastirski ministerium je ispovednikov: ispovednik (ili klerik u funkciji i momentu kad ispoveda vernika) bdije nad dušama, dušebrižnik je, „čuva stado Hristovo od lopova i vukova nevere“ ili druge vere, od nepripadnika rimokatoličke zajednice, pa tako i od ateista.

Sveštenički ministerium se sastoji u vršenju i podeli sakramenata. Taj ministerium je nazvan svešteničkim, mada za njega nije potrebna vera (tj. misterijska nadahnutost), nego samo ovlaštenje.

Sveštenik ne mora biti u toj svojoj službi svet (posvećen), obuzet svetim zanosom - po kojem se i naziva sveštenik - jer sveta je Rimska crkva kojoj pripada; ona je „objektivno sveta“. Ipak je taj ministerium nazvan „sveštenim“, radi formalne sličnosti s misterijama.

Taj ministerium je osnovni ministerium svakog klerika, jer samo iz toga ministeriuma proizilazi pravo klerika i na prethodna dva ministeriuma.

Za sva tri ministeriuma klerik prima ovlašćenje od pape posredno (ako je niži klerik) ili neposredno (ako je najviši po činu). To ovlaštenje je - sakrament zaređenja, ordinašja. Po ovlaštenju pape klerik ima moć da vodi dušu vernika. Po ovlaštenju pape iz klerika govori sâm Bog. Po ovlaštenju pape klerik prenosi ovlašćenja zvana sakramenti. Autoritet klerika je njegova „veza“ sa višim stupnjem hijerarhije (kao u vreme ilegalne delatnosti revolucionara-komunista!).

Ministeriumi su služba klerika Rimskoj crkvi. Kako Rimska crkva sebe poistovećuje s Bogom Hristom, to se ministeriumi tumače istovremeno kao služba klerika Bogu. Smisao ministeriuma jasno proističe iz same definicije rimokatoličke zajednice: ta zajednica se ne zasniva na zajedničkoj veri (tj. verskom osećanju) svojih pripadnika, nego na zajedničkom, istom ispovedanju vere. Belarmino je vrlo precizan - i s razlogom: „šta ko veruje i da li uopšte veruje, to se ne može znati, dokazati ni kontrolisati“. Vera nekog čoveka ostaje svim ostalim ljudima nevidljiva i nepokaziva, tako da drugi ne mogu znati da li taj čovek veruje, nego samo mogu verovati da on veruje. Tako ni crkvena hijerarhija na čelu s papom (jer i to ostaju ljudi, svesni toga, mada je realna i vidljiva Rimska crkva „telo Hristovo“, tj. nevidljivi Bog) ni ta hijerarhija ne može znati da li vernik veruje. Ona na sebe može preuzeti samo jednu odgovornost: da posvedoči da je čovek ispovedio da veruje. A da li zaista veruje ili ne - to ostaje na njegovu dušu.

Zato bi po veri bila nemoguća zajednica, tj. ona vidljiva zajednica u svetu i Istoriji, zajednica koju hijerarhija može da kontroliše, zajednica do koje je Rimskoj crkvi (kao državi!) jedino i stalo. Jedina moguća vidljiva zajednica je jezička, po jeziku, tj. po ispovedanju vere. S druge strane, definicija Rimske crkve kao zajednice ispovedanja je način da se autoritet Crkve sačuva neokrnjenim: ako je vernik slagao ili nešto od ispovednika sakrio, on time ni sebi ni onima koji možda znaju za njegovu laž nije dokazao da Crkva nije božanska, nego je dokazao samo to da je on slagao, a ni ispovednik ni Crkva neće na osnovu vernikove ispovesti tvrditi da vernik veruje. Crkva će posvedočiti samo jedno: da je vernik ispovedio svoja dela vere i (očigledno) primio sakramente. I u tome Crkva ne može biti demantovana.

Šta ko ispoveda da veruje - to je veoma lako utvrditi, te je veoma lako izdvojiti i statistički pobrojati one ljude koji mogu ući u sastav Crkve i ostati u njemu. Takvo prebrojavanje mogu vršiti i političari, i osvajači, i protivnici i progonitelji Crkve ukoliko je ispovedanje javno. Ili: ispovednik vrši posao profesora koji isputuje i ocenjuje studenta, ili posao političara ili državnika, ili bar posao sociologa. Posao ispovednika, dakle, nije nikakva misterija, čak ni misterija u antičkom helenističkom značenju te reči, pa ni u današnjem značenju tajne koju čuvaju članovi zavereničke ili tajne organizacije ili birokratija. Zato ni sâm ispovednik ne mora za vršenje te „svete tajne“ biti vernik, a kamoli svetac.

Crkva je već odavno, još u vreme episkopa Avgustina i njegove borbe protiv hrišćana koji su tražili da se sveštenstvo mora odlikovati visokim moralom i svetačkim životom - utvrdila učenje o „objektivnoj svetosti“ Crkve, pa tako i njenih ministeriuma. Ispovest i oproštenje koje ispovednik daje verniku (ili pak određivanje ispaštanja i „pokore“ verniku) imaju vrednost sakramenta čak i onda kad je sam ispovednik u toku vršenja nekog svog greha ili zločina ili kad je obuzet planovima o grešnom delu. „Objektivna svetost“ Rimske crkve kao vidljive (jezičke) zajednice poistovećuje ne samo stanje duše vernika, nego i stanje duše ispovednika sa onim što se kaže pri ispovesti ili čini pri ministeriumu. Dixi – et salvavi animam meam, „rekoh i (samim tim) spasih dušu svoju“ - poznata je izreka kojom se definiše rimokatolički stav čoveka prema duši. Spasenje se postiže zakonski određenim obredom, sakramentalnim delom. (Javno ili pred ispovednikom izrečena reč je delo!) Spas nije u molitvi koja je reč čoveka Bogu upućena bez svedoka i posrednika, u usamljenosti vernika kao monaha. Za spas je potreban posrednik svedok ispovednik, jer molitva bez ministeriuma nije uključena u sakramente.

Tako se čitava drama rimokatoličke veroispovesti iscrpljuje kao dijalog vernika s ispovednikom ili, kako bismo mi to danas rekli, kao „kritika i samokritika“, ali u Rimskoj crkvi samo pred ispovednikom.

Posledice takve hiljadugodišnje prakse Rimske crkve osećaju se gde god je delovala bez suparništva druge verske zajednice. Ispovednik je stolećima vršio posao sociologa, psihologa, socio-psihologa, psihoanalitičara, anketara, ispitivača privatnog i javnog mnjenja pa i istraživača. On je nastojao da svojim pogledom prodre do vernikovog libida: ne zato da bi vernik svoj libido prevazišao (jer to se ne postiže ispovedanjem nego misterijom), već da bi ga stavio u službu zajednice Rimske crkve. (A to je moguće, jer Rimska crkva je vidljiva zajednica dela i govora).^[2] Time libido ostaje u verniku, ali više ne dovodi vernika u sukob s društvom.

(Takva ispitivanja se vrše i danas i van Crkve: vrše ih sociolozi, psiholozi, psihoanalitičari, pa i političari na svoj način. No, tu iskrsava jedna smetnja da se sociologija, psihologija i psihoanaliza konstituišu kao čiste nauke. Ta smetnja se javlja u pretenziji (opasnoj po nauku i po čoveka) da sociologija, psihologija i psihoanaliza budu shvaćene kao nauke o čoveku, mada mogu biti samo nauke o ponašanju čoveka, tj. o onome što je vidljivo. U toj pretenziji (da budu nauke o Čoveku) te discipline više nisu nauke, nego ideologija. Ona potiče iz stoljetne rimokatoličke prakse i načina mišljenja: da se čovek poistoveti sa nekakvim „bićem zajednice“ (određene ponašanjem), da to „biće zajednice“ postoji objektivno (i to čak objektivno sveto), da čovek bude samo momenat te zajednice, kao „generičko biće“ tj. biće genusa, moment genusa, zajednice, i to zajednice jezika!

✤

Ako je smisao crkvenih ministerija ispovedanje, kakav je smisao ispovedanja?

Ispovednik ima da utvrdi:

• Da li je vernik primio sakramente?
• Da li je usvojio propisane „stavove vere“?
• Da li im je ostao veran?
• Da li je spreman da se pokaje zbog eventualnog odstupanja od stavova vere?

A koji su stavovi te vere? To su stavovi:

• da vernik treba da primi sakramente;
• da treba da ih primi samo od ruke ovlaštenog sveštenika;
• da sveštenika može ovlastiti samo papa;
• da je papa Hristov zastupnik na zemlji;
• da je vernik „pričesnik Hrista“, u zajednici s Hristom, kad se pokorava Hristovom zastupniku;
• da je Hristos Bog;
• da je božansko sve što je on osnovao;
• da je on osnovao Crkvu;
• da je Crkva osnovana „davanjem ovlaštenja“ rimskom episkopu!

I tako je krug ponovo zatvoren. Smisao je sav u Rimskoj crkvi, ona je objektivno Božanstvo, objektivno sveta, objektivan duh. Ne podseća li to na onaj Hegelov Apsolutni duh koji se etapno i epohalno kreće kroz prirodu, društvo, istoriju i državu (kao „ostvarenje slobode“)? - a sve to samo zato da bi na taj način stekao znanje o samom sebi i da bi se, stekavši takvo znanje, vratio opet samom sebi, da boravi u sebi, kao znanje koje je znanje isključivo o sebi!

Kakav je onda smisao pojave čoveka i života čoveka? Zar je Apsolutu potreban čovek da bi se on, Apsolut, mogao vratiti sebi? Zar Apsolut nije i pre svega toga i mimo svih svojih „oblika postojanja“ ili manifestacija (mimo prirode, sveta, društva, istorije i čovekove filosofije) već imao ono znanje o „svojim oblicima postojanja“ i znanje o samom sebi bez kojeg on ne bi bio u samom sebi ili Apsolut? Ako je Rimska crkva objektivno sveta, šta će joj čovek? Ako je Hristos Bog, šta će mu realna zajednica? A pogotovo, šta će mu realna zajednica u koju mi samo namerno, po ovlaštenju ili „po zadatku“ moramo verovati da je božanska? Kakav je smisao vere u takvog Boga?

Što se hrišćanske religije tiče (a govorimo o religiji u kojoj je Isus Hristos Bog), ona može biti religija samo pod jednim uslovom: da definicija Boga kako je u IV veku data u Nikejsko-carigradskom Simvolu vere („Credo“ - „Vjerujem“) ne bude osporena ni rečju ni obredom. U toj definiciji je dogma o Svetoj Trojici. Po toj dogmi Sveti Duh je Bog isto tako kao što su to Bog Otac, i Bog Sin (Isus Hristos), pri čemu razlike (rođenje Isusa i proishođenje Svetog Duha) ne diraju u jednosušnost Trojice. Hrišćanin je ko veruje da je Crkva moguća samo kao misterija (Sveta Tajna), da je misterija (Sveta Tajna) delovanje Svetog Duha, da je Crkvu (tj. blagodatnu zajednicu vernika sa Vaskrslim Hristom) stvorio i da je održava, kao misteriju, sâm Sveti Duh. A sve to - znači osporiti da se „objektivna svetost“ Crkve zasniva na ovlašćenju (dobijenom od Hrista).

„Objektivna svetost“ nije ništa drugo do način da se ne samo Sveti Duh, nego i Bog uopšte predstavi kao Hegelov, metafizički Objektivni Duh ili Objektivni Um. A to je ne samo kraj hrišćanstva, nego i kraj religije, jer se radi o "objektivnoj svetosti" Crkve kao vidljive institucije u realnom svetu, u svetu realnih stvari, institucija i interesa (libida), ili „u svetu (hegelske) Istorije“. Takva institucija je država koja raspolaže bogatstvima, moći, svetovnim uticajem i sredstvima toga uticaja, a nekad i policijom i vojskom, upravo u vreme kad je Rimska crkva bila definisana kako je i danas. Ono što je realno danas, nije misterija. Dakle, ne radi se o objektivnoj svetosti misterije.

Luter je prvi odlučno osporio Rimskoj crkvi karakter verske zajednice i pripisao joj karakter države, koja nije ništa manje svetovna time što je zasnovana na božanskom (a ne ljudskom, rimskom) ovlaštenju i pravu. Hegel je to osporavanje filosofski izveo do kraja. Njegovo dovršavanje „zapadne“ (a zapravo samo judeo-rimske sholastičke) misli se sastoji upravo u tome što je iz „objektivne svetosti“ države zvane Rimska crkva, konsekventno razvio svoj pojam Objektivnog Duha i „božanstva“ (germanske) države. A to znači da, konsekventno mišljena, rimska „teologija“ (zapravo eklisiologija) može govoriti samo u korist države. Države, a ne Crkve ili verske zajednice. Istorijski smisao Hegelovog Objektivnog Duha je u tome da „objektivno sveta“ („najviša realizacija Objektivnog Duha“) može biti samo država. Država je smisao Hegelove filosofije. Ta filosofija je otkrila dvoje: prvo, da je logično izvedena iz papske sholastike (tomizma) i drugo, da to više nije ni Hrišćanstvo ni religija.

Možda su intimno Hegelove pobude (a svaki filosof ih ima) upravo romantičarsko-patriotske: vekovna rascepkanost nemačkog naroda, najviše zbog nepomirljive borbe i samo lažnog povremenog primirja između protestanata i papista onemogućili su ujedinjenje nemačkog naroda u jedinstvenu državu (kao i danas irskog naroda), pa je zato, radi stvaranja takve države, trebalo odbaciti i papizam i protestantizam u korist - filosofije. I uopšte odbaciti Hrišćanstvo. (Kao što su i u nas činjeni pokušaji da se radi obrazovanja jedinstvene države zanemare sve posebne nacije u korist - „jugoslovenske“ nacije). No Hegel je daleko prevazišao te svoje pobude (ako ih je i imao u početku).

Ta država - koja je „najviše ostvarenje Objektivnog Duha“ - nije, naravno, zapadna po svom karakteru, kao što po svom karakteru nije ni Rimska crkva zapadna. Zapadno je, u kulturno-istorijskom smislu, samo ljudsko pravo i država zasnovana na ljudskom pravu: od, recimo common law engleskih Plantageneta, preko Deklaracije o pravima građana i čoveka Francuske, pa sve do takve Deklaracije Ujedinjenih nacija od 1948. Zapadno je i rimsko pravo. Zapadno je postupanje i vrednovanje pojedinca kao odgovornog i sposobnog pravnog subjekta i zapadna je vera da čoveka pravnim subjektom čini to što je slobodan (u filosofskom značenju te reči, kao npr. u Kanta). Zato ni rimska eklesiološka ni Hegelova misao nisu zapadne, nisu u skladu s kulturnim vrednostima na kojima se zasniva civilizacija Zapada, jedne istorijske epohe.

✤

Obredi, ceremonije, protokol, procedura, poslovnik, običaj, pravila ponašanja (pravila igre, pravila jezika)... itd. - su konvencijske ustanove kojim se čovek služi da „reprodukuje“ neke svoje predstave. Oni su, dakle, jezik. Nazovimo ih sve zajedno obredima, jer svi oni u svojoj suštini i jesu obred. Verski obred „reprodukuje“ verske predstave, državni državne, staleški staleške itd. Obred je manifestacija (samo manifestacija!) čovekove pripadnosti jednoj zajednici, a to znači: manifestovanje (namerno i svesno ili pak po navici i zato već nesvesno) da sa ostalim članovima zajednice delimo iste predstave o zajednici. Sakramenti su takav obred, u zajednici zvanoj Rimska crkva. Dajući ili primajući sakrament, čovek time reprodukuje predstavu o zajednici (da je osnovana po ovlaštenju Hristovom datom papi) i veru da tu predstavu o zajednici smatra istinitom.

Obred nije vera. Obred je „delo vere“ ili „jezik vere“, koji Hristos ne ukida, kao što ne ukida ni zakon, nego ga prevazilazi i ispunjava verom, Svetim Duhom, spasenjem! Samim tim što obred (delo, jezik, „reprodukovanje“) nije isto što i vera, nego samo iskustvo, predstava, nastaje i mogućnost da obred vrši i čovek bez vere, onaj čovek koji tu predstavu ne smatra istinitom, te „reprodukuje“ samo tu predstavu, a ne i onu drugu kojom zna ili veruje da prva, obredom „reprodukovana“ predstava, nije istinita. Zato obredi kao jezik i način da se verske predstave „reprodukuju“ sadrže u sebi i mogućnost da budu prazna ili čak lažna forma, čist ritualizam ili obredni formalizam.

Ta mogućnost je naročito velika onda kad obredi služe kao puki znaci za veru (duboku veru); ona istoverniku (ili inoverniku, pogotovo) ne može biti saopštena obredom, te obredni oblik zajednice (solidarnost u jeziku, u obredima) nije isto što i zajednica vere. Najzad, nije ni u čovekovoj moći da premosti jaz između jezika i predstave „reprodukovane“ jezikom, jer jezik nikad ne može biti reprodukcija vere (ili pak znanja), nego samo „reprodukcija“ predstave o jeziku, tj. o tome kako smo se „pogodili“ da „reprodukujemo“ (da označimo) neku versku predstavu. Jezik je, dakle, samo reprodukcija znanja jezika! Tako je „čak“ (a što baš „čak“?) i sa umetničkim delima: ona su znaci umetnosti, a ne sama umetnost. To su dela umetnosti, poput dela vere, a ne sama umetnost, ili pak sama vera. Da bi ta dela bila shvaćena i primljena kao sama umetnost, potrebno je da se i u samom gledaocu slike ili slušaocu muzike javi - umetnost! Umetnost je izvor i uslov ne samo dela umetnosti, nego i primanja dela kao umetničkog dela. Isto je i sa delima vere ili obredima.^[3]

Svesni toga, Oci helenističkog (judeo-helenističkog) hrišćanstva uslovljavaju vrednost obreda silaskom Svetog Duha: ne samo na vršioca, nego i na svedoka, slušaoca ili sagovornika obreda. Da bi obredna zajednica bila i verska (a to znači: misterijska, svetotajinska) potrebna je intervencija Svetog Duha, jer nije u čovekovoj moći da premosti jaz između jezika i vere izražene jezikom. Zato su obredi praćeni molitvom da na zajednicu siđe Sveti Duh. Ta molitva - Prizivanje, epiklesis - je izraz svesti o tome da zajednicu verskom ne čine obredi (dela ili jezik vere). Bez silaska Svetog Duha - a toga su Oci heleno-hrišćanstva svesni - čitava služba ostaje prazan obredni formalizam. A ako zajednica (zavedena doktrinom ovlaštenja ili punomoći date papi) zapadne u taj formalizam, onda je to posledica odsustva samog Svetog Duha, Stvaraoca verske zajednice. I u Liturgiji Vasilija Velikog i (u nešto kraćem obliku koji navodimo) u Liturgiji Jovana Zlatoustog to Prizivanje glasi:

Prinosimo Ti i činimo ovu službu, koja je po Logosu i beskrvna, i prizivamo Te i molimo i preklinjemo da pošalješ svoj Sveti Duh da siđe na nas i na ove darove... neka se ovo preobrazi Tvojim Svetim Duhom.

Ta molitva se izriče šapatom, u potpunoj tišini: dodir vernika (kako sveštenika, tako i pastve) sa Svetim Duhom je ličan za svakog vernika, bez mogućeg posrednika. To je „obred obreda“, koji je bio naslućivan još u grčkim misterijama, koje su svojevrsna pripremljenost grčkog (ili helenizovanog jevrejskog sveta) za hrišćanske misterije.

I sâmom Hristu je, dok je bio na zemlji, potreban Sveti Duh da bi se on (Hristos) mogao ljudima javljati kao Bog. Do dana današnjeg on je ostao predstavljen - i u samoj Liturgiji, i u apsidi na fresci ili ikoni zvanoj „Nebeska liturgija“ - kao nebeski sveštenik, prototip zemaljskog sveštenika. Takav je upravo u evharistijskom prinošenju žrtve. Dakle, za stvaranje verske zajednice, pored Hristove žrtve, neophodan je i epiklesis, Sveti Duh! (tj. učešće Svete Trojice, jer Bog je Trojica! Kada je Hristos umro, On je vaskrsnuo po volji Oca Svetim Duhom, kao što je voljom Oca od Svetog Duha i začet u Bogorodici).

Te epiklese u Rimskoj crkvi nema, jer bi njome bila obesmišljena papska tradicija ovlaštenja, punomoći, države, zemaljskog carstva papizma! Dok se u helenohrišćanstvu, Pravoslavlju, smatra da sa svakom misterijom (liturgijom) sazdavaju i verska zajednica, i Hristova žrtva i sâm onaj ko je prinosi (tj. nebeski i zemaljski sveštenik), Rimska crkva smatra da je sve to stvoreno jednom za uvek, jednim konačnim, neopozivim i jednokratnim činom i Ovaploćenjem Hristovim. Drugim rečima: dok je u Pravoslavlju Crkva svetotajinsko događanje (nem. Ereignis), u papizmu je Crkva institucija! (Radi poređenja: kao da delo ostaje umetničko jednom za svagda, konačno i neopozivo, samim tim što je umetnošću stvoreno: ono je „objektivno“ umetničko, „objektivna umetnost“ i zato se od nas ne traži nikakva naša umetnost da delo shvatimo i primimo kao umetničko; stvarajući delo, umetnik je, po tome, stvorio i naš način kako da to delo prihvatimo kao umetničko, te je tako stvorio i momente naše ličnosti!)

Zato u Rimskoj crkvi sâm sveštenikov obred ima bezuslovnu vrednost. Obred je, međutim, delo koje čovek može naučiti i tako naučeno vršiti, pa verovao ili ne. Ali Rimska crkva ga smatra ipak „delom vere“. Po tome je za Rimsku crkvu konstitutivno čovekovo delo, a ne vera (koja u čoveku uvek nastaje i održava se isključivo delovanjem Svetog Duha). Zato obredni formalizam nije u Rimskoj crkvi slučajan ili odstupanje od njenih načela, nego čini samu osnovu te zajednice. To je zajednica po delu koje čovek vrši, i koje može biti i naučeno i prosto sociološki kontrolisano od sâmih ljudi (ili hijerarhije), bez obzira na veru. To će Luteru biti razlog da izloži svojoj kritici ne samo „delo vere“, nego i dela uopšte, moralna dela: ona nisu spas, jer nisu vera! Sve što čovek vrši ili može da vrši svojom voljom, nije božansko. (To je i Kjerkegorovo učenje).

Liturgija je, međutim, u Pravoslavlju momenat u kojem se tek zbiva ono što se inače smatra (već postojećim i konačno datim) bićem (institucijom) i naziva Crkva. To zbivanje je misterijsko (svetotajinsko). Vrednost obreda u Liturgiji ne dolazi od samih obreda, nego od njihovog misterijskog karaktera. (Govorim kako je to u helenohrišćanstvu). Moramo imati na umu da su se Grci pripremali za dolazak Liturgije (u heleno-hrišćanstvu) kroz misterije, iz kojih je nastala i tragedija. U tim misterijama se javljao Bog, kao i u tragediji. Tu se Bog ne javlja iz onih razloga i na onaj način na koji se javlja u epu ili u mitu: ne javlja se da bi, umesto čoveka ili za čoveka, vršio dela, jer dela su istorijska, a Istorija je prepuštena čoveku kao realnom telesnom biću koje deluje u svetu realnih telesnih bića. Bog se - i u misterijama, i u tragediji - javlja samo zato da bi u čoveku izazvao promenu osećanja, duhovni preobražaj, pojavu vere, katarsu, jer to u čoveku ne nastaje čovekovom voljom! Čovekovom voljom nastaju samo čovekova dela. On o njima odlučuje. Ali o katarsi, ne. Zato čovekova odlučena dela koja u epu imaju svu vrednost - te se u epu i Bog javlja kao vršilac dela u Istoriji - ta dela nemaju nikakvu vrednost u misterijama, u tragediji (nastaloj iz misterija) i u Liturgiji (u koju je uključeno i, hrišćanski preobraženo, misterijsko iskustvo helenizma).

Obred - to je delo. Ono je tu kao situacija u kojoj čovek traži katarsu i bez koje ne bi ni tražio niti imao potrebe za katarsom. Obred je simbol istorijske situacije čoveka. Od obreda se, kao ni od dela, ne može pobeći. Dakle, radi se o tome, kako da taj obred postane svet, kako da Istorija bude praćena misterijom, kako da čovek koji deluje - doživi katarsu (što je sve isto).

Zbog misterijskog porekla i misterijsko-tragedijskog karaktera Hrišćanstva, njegov jezik ostaje jezik koji se služi obredom, kao što se i tragedija služi jezikom drame, tj. delovanja tragedijskih lica. Obred je jezik kojim se iznosi i samo učenje, te Hrišćanstvo nema adekvatnijeg jezika za iznošenje svog učenja od obreda. (Teologija je, u tom smislu, sekundaran jezik u heleno-hrišćanstvu). To Hrišćanstvo nije istovetno s obredom, kao što ni vera nije istovetna s učenjem o veri. (Učenje o veri može biti poznato i neverniku ili onome ko je otpao od vere. Zna ga i Satana. Ali vera nije (razumsko, metafizičko) znanje, nego (ontološko) osećanje koje je blagodat, dar Svetoga Duha!).

Razlike u obredima između raznih zajednica su razlike u učenju o veri, o Hristu itd.

Pa ipak, Rimska crkva prima u svoje krilo - ukoliko one hoće - i Zajednice sa sasvim drugačijim obredom. Tako su pojedine grupe, da čak i neke episkopije, napustile svoju prvobitnu zajednicu (Crkvu), otcepile se i pristupile Rimskoj crkvi:

„Grkokatolici“, nazvani u nas još i unijati, zbog prisajedinjenja Rimskoj crkvi. Ima ih meću Grcima, Rusinima („Ruteni“, Ukrajinci), Rumunima, Jugoslovenima itd. Prišavši Rimskoj crkvi, oni su zadržali vizantijski obred, tj. pravoslavno učenje o veri i Hristu, ali su postali „katolici“ u onome što je bitno za Rimsku crkvu: u potčinjenosti papi i njegovoj jurisdikciji. To su, dakle, „rimokatolici-pravoslavne vere“. Tako su oni i pored posebnog učenja o spasenju! - uključeni u „Društvo večnog spasa“, tj. u Rimsku crkvu.

Hrišćani jermenskog obreda, iz grupe iz Kilikije, Lavova i Amerike.

Hrišćani sirijskog obreda iz Antiohije i indijskog Malabara.

Hrišćani nestorijanci, grupe iz patrijaršije vavilonske i malabarske koje su zadržale nestorijanski (tzv. „haldejski“) – dakle jeretički! - obred svoje prvobitne Crkve, osuđen na Svetim Saborima Crkve (uz učešće i papa na III Efeskom Saboru 431.)

Hrišćani maronitskog obreda, grupe iz Antiohijske maronitske patrijaršije.

Hrišćani koptskog obreda, izdvojeni iz Aleksandrijske koptske patrijaršije. (Posebno oni bogatiji slojevi koji su nastojali da steknu rimsku zaštitu i da se tako odupru pritisku muslimanske sredine. Široj publici su poznati i po romanu Lorensa Darela, Aleksandrijski kvartet, u kojem su prikazani baš ti koptski hrišćani). Hrišćani etiopskog obreda, koji su se otcepili od etiopske Crkve.

Slika: Bliski istok oko 600 g. p.n.e. Haldejsko carstvo je označeno rozom bojom.

Sve su to tzv. „rimsko-istočne crkve“ koje su, prisajedinjenjem Rimskoj crkvi i potčinjavanjem papskoj jurisdikciji, postale „istočno-katoličke“. Ako se, dakle, neka zajednica potčini papi i prizna njegov autoritet, oprašta joj se i to što ne veruje u Bogočoveka!

Dodajno tome i epizodu sa „Filioque“. Tu izmenu u Nikejsko-carigradskom Simvolu vere uneli su arijanci, jeretička hrišćanska zajednica germanskih plemena i kraljeva Španije još u IV veku. Od njih je, a pod pritiskom germanskih careva, ušla ta izmena i u rimokatoličko učenje i ostala do danas. Ona je simvol ravnodušnosti papista prema učenju o Svetom Duhu i misteriji.

Sa arijanskim učenjem je vođena raspra tokom IV veka i u toj raspri je i stvorena konačna definicija Boga i Crkve u pomenutom Simvolu vere. Te raspre su kasnije vođene sa monofizitima, nestorijancima, monotelitima i dr. jeresima. Sve te jeresi su u osnovi dualističke i vode poreklo iz Azije, pa su im skloni i narodi koji su i posle doseljenja u Evropu zadržali dualističke sklonosti. Raspre su vođene na tlu Vizantije, a završavane na vaseljenskim saborima Crkve (do 1054. g. jedinstvene Crkve). Na tim saborima su učestvovali i rimski episkopi, tj. pape. To učešće Rimska crkva ne osporava ni danas, nego se, naprotiv, njime ponosi. Pa ipak, ta učenja koja je i sama Rimska crkva ocenila kao protivna duhu Hrišćanstva, nalaze danas svoje utočište u Rimskoj crkvi. Isto tako i pravoslavno učenje prestaje da biva tretirano kao šizmatičko ako neka pravoslavna zajednica (episkopija) pristupi Rimskoj crkvi.

Tu nije reč o ekumenizmu Rimske crkve, nego samo o tome da je suština Rimske crkve u priznanju papske jurisdikcije.

Suština je u hijerarhiji - a nad kakvim učenjem papa bdije, to je nevažno. Učenje je nevažno, jer nije važna vera i učenje o njoj, nego pokornost papi u okviru Crkve koja ima sve odlike „vidljive“, hijerarhijske organizacije, države. A što se tiče Svetog Duha, on može biti shvaćen i kao zaštitnik banke („Banke Svetog Duha!“).

Ako Rimskom crkvom može biti obuhvaćen i vernik čija vera odstupa od hrišćanske, onda za sâmu pripadnost Rimskoj crkvi nije važna vera: dovoljno je licemerstvo knjigoznalaca („književnika i fariseja“). Vera je zapravo privatna stvar pripadnika Rimske crkve. Ona je odvojena od pripadnosti. To daje mogućnost, naravno, i da neko može biti iskren hrišćanin, mada je pripadnik Rimske crkve. Ali to ukazuje na još nešto: da vera nije razlog pripadnosti Rimskoj crkvi, nego da su razlozi drugačije prirode. Niko ne sumnja u to da u Rimskoj crkvi ima mnoštvo ljudi koji istinski veruju i čija osećanja, kad raspravljamo o Rimskoj crkvi, nemamo pravo da osporavamo, a kamoli da vređamo. Mnoštvo je katolika koji su - iz verskih pobuda - vršili i vrše dobra dela do požrtvovanja koje je herojsko, ili katolika koji su mistici na heleno-hrišćanski način. Ali sve je to njihova privatna stvar, odvojena od pripadnosti Rimskoj crkvi i po čemu uopšte ne moraju pripadati Rimskoj crkvi, jer Rimska crkva je sva zasnovana na jednom osnovnom obredu, obredu ordinacije, koja je pravni postupak ovlaštenja za delovanje.

Tako Rimska crkva sama sobom predstavlja odvojenost čovekove vere od njegovog dela, onu odvojenost koja će Zapadu poslužiti kao razlog za konačno odvajanje vere (i Crkve kao verske zajednice) od države. Za tu odvojenost zapadne zemlje su imale i razlog kao države: Rimska crkva je država, i to država čije pravo je bitno drugačije od zapadnog, jer zapadno pravo je ljudsko, a pravo Rimske crkve je „božansko“.

Sve su to razlozi kritike koju - ne samo Pravoslavlje, nego – i Luter i Reformacija upućuje Rimskoj crkvi do dana današnjeg.

Oktobra 1517. je otpočelo nešto što danas možemo nazvati Zapadnom Revolucijom, a što se inače naziva Reformacijom. To su dani u kojima je Luter nastupio sa svojim tezama.

Značaj tih teza biva ograničen ciljevima ili pobudama iz kojih su one izrečene. Te pobude mogu biti i nacionalne, kakvih je bilo i u Lutera: hrišćanska vera nije nešto što bi vernika obavezivalo da negira svoju naciju, a jača državnu (vojnu, policijsku, ekonomsku, finansijsku i propagandno-prosvetnu) moć Rimske crkve; vera nije razlog da čovek, u sukobu Rimske crkve sa germanskim carstvom ili bilo kojom nacionalnom državom, stane na stranu Rimske crkve; vera nije razlog da se Germani romanizuju ili polatine (kao što je rimska crkva romanizovala Germane i druge narode Francuske, Italije, Španije, a zatim i Latinske Amerike) i da se Bogu ne mole na svom jeziku... itd.

No, bez obzira na pobude (često i političke) iz kojih je Luter izrekao svoje stavove o veri, ti stavovi su ostali i danas aktuelni. Rimska crkva nije ni do danas na njih odgovorila, osim ako odgovorom ne shvatimo ćutanje o tim stavovima i izbegavanje odgovora na postavljena pitanja.

Crkva je, po Luteru, moguća samo kao zajednica vere; vera u čoveku nastaje samo Božjom Milošću. Čovek je slobodan samo da čini dela, ali to nije isto što i vera, za koju čovek nema slobode da je stvara; spasenje je samo u veri, ili - u Crkvi ukoliko se ova shvati isključivo kao zajednica vere, što znači da spas ostaje samo u veri; verovati da se čovek spasava delima isto je što i verovati da čovek delima stvara veru, spasenje. Zato je ta vera (u spasonosnu moć čovekovog dela) - bezbožništvo, jer podrazumeva da čovek stvara i Boga i raspolaže Bogom, kao u magiji; Rimska crkva je zajednica dela, te je ona isto što i država, pa makar ta dela bila i manifestacija vere; rimska sholastika (s njom i tomizam) ostaje puki sofizam koji nema pravo da se naziva teologijom, jer nije misao o Bogu, o Hristu i o veri, nego o delima (magijskog) raspolaganja Bogom. Smisao toga raspolaganja Bogom je - svetovni, državni. Država je institucija koja se zasniva na delima i na normiranju dela, te kad neko nastoji da normira dela, on to može nastojati samo iz državnih razloga. A kako je moguće normirati samo dela (ponašanje, jezik, obred), to pokušaj normiranja vere znači sam po sebi zaborav i odsustvo vere. Normiranje dela (pa i „dela vere“) je nužno koliko i država, jer normirano delo je zakon, osnova pravne izvesnosti i sigurnosti državljana.

Ovde se pažnja obraća prvenstveno na stanovište koje o odnosu Crkve i države ima sama vera ili Hrišćanstvo. Naravno da se to pitanje može obraditi i sa stanovišta nauke ili filosofije. Ali mi smo stanovištu same vere posvetili svu pažnju zato što Rimska crkva nastoji da brani svoja prava kao „prava vere“, a tako njena prava i pretenzije shvataju i mnogi državnici i političari kad s Rimskom crkvom stupaju u pregovore.

Ova kritička stanovišta vere mogu biti različita: ona potiču iz teologije reformacijske, ali i iz teologije helenohrišćanske (pravoslavne); mada ova nije učestvovala u reformacijskim raspravama (osim ako ne uzmemo u obzir nastojanja jerusalimskog patrijarha Dositeja, od 1669, koji je pružio odlučan otpor kako rimskom unijaćenju, tako i Reformaciji, pa i reformama Petra Velikog u Rusiji), njeni stavovi su zadržali svoje značenje.

Helenističko Hrišćanstvo (Pravoslavlje) je živelo na tlu Rimske imperije Vizantije. A to znači: na tlu na kojem je važilo i moralo da važi ljudsko pravo. To pravo nije plod delovanja Svetog Duha (nije misterija). Ono je pagansko, „prirodno“, razumsko, iskustveno pravo, pa čak kad romejski (vizantijski) car ima priznatu i apsolutnu vlast, ona nije na božanskoj punomoći zasnovana. Zato je helenističko Hrišćanstvo moralo da traži svoj prostor izvan normi dela, zakona, države. Ono je to i našlo: u misteriji (Svetoj Tajni) liturgizma, na svetoj tajni Trojičnog Boga. Dovesti u pitanje tu misteriju, značilo bi dovesti u pitanje sâmo Hrišćanstvo. Ono nije moglo da se uobliči u pravnu zajednicu kao Rimska crkva.

No, kad je Luter započeo s Reformacijom, već je bilo prošlo 64 godine od pada Carigrada pod Turke. Tako je Luter stupio u spor s Rimskom crkvom bez heleno-hrišćana (pravoslavaca). Danas bi bilo zanimljivo dati jednu sintezu hrišćanske misli o Rimskoj crkvi. Ali to je poseban napor i tiče se više samog ekumenskog pokreta (oko ujedinjenja hrišćana kao vernika), nego naše teme.

Beograd, 1969.

✤

Post scriptum 1997.

Rukopis studije „Rimska crkva - sveta država“ predat je redakciji časopisa još 1969, ali je ona objavljena tek 1972, a pri tome je redakcija izostavila završni pasus rukopisa. Taj pasus glasi:

„Pojave dijaloga katolika s marksistima postaju sve češće. Pri tome marksisti ne pokazuju interesovanje za samo hrišćansko učenje smatrajući dovoljnim što znaju da je to vera u Boga. Tako se ni ne upuštaju u dogmatičke rasprave s katolicima, nego rađe u političke ili istorijske, pa i to sa stanovišta filosofije istorije - pri čemu su uvereni da raspravljaju o veri, i to hrišćanskoj. Taj nesporazum katolici rado koriste da se pojave na prostoru koji im je ponuđen (radi samog dijaloga), a to je zapravo i jedino što ih interesuje: politički prostor. Jer što se tiče same vere, rimski eruditi bi imali s kim da raspravljaju, naime, sa hrišćanima drugih zajednica. Ali javne rasprave te vrste oni ne vode, ili bar neće da budu začetnici tavih rasprava. S razlogom.“

✤

Iz knjige „ Suočenje Pravoslavlja sa Evropom“, Svetigora, Cetinje, 1997.

Preuzeto iz knjige „Pravoslavna Crkva i rimokatolicizam - od dogmatike do asketike“, str. 83-103.

✤

Fusnote:

[1]: konfirmacija, (lat. confirmatio: potvrda, učvršćenje) kod protestanata i katolika: svečani čin potvrđivanja crkvenog punoletstva i pristupanja prvoj pričesti odraslije dece (13-16 godina); krizma, krizmanje;
Nazad na fusnotu u tekstu ꜛ

[2]: Na taj način pružena mogućnost metafizici (danas) da na mesto vere (Otkrivenja, blagodati, svete Tajne, transcendencije) stavi, kao novu pojavu „meta fizičke realnosti“, jezik! (prim. aut. 1997.).
Nazad na fusnotu u tekstu ꜛ

[3]: Mada suština umetnosti (kao ni suština vere) nije određena ni istovetna sa obredom (jezikom vere) ili jezikom umetnosti, ipak nema umetnosti bez jasnog jezika umetnosti, jer umetnost jeste harmonija (osećanje harmonije) umetnosti sa jezikom... Tako i harmonija Crkve sa državom, vere sa zakonom, itd. (prim. aut. 1997).
Nazad na fusnotu u tekstu ꜛ

✤

Veza do izvornog sajta: Pravoslavni odgovor.

✤✤✤